مجله کلید مجله سرگرمی و فرهنگی کلید
یکی از جملاتی که بسیاری از والدین هنگام مشاهده نامرتبی دندان‌های فرزندشان می‌شنوند این است: «هنوز بچه است؛ فکش که بزرگ‌تر شود، دندان‌ها هم جا باز می‌کنند.»
این تصور تا حدی قابل درک است. فک و صورت کودک همچنان در حال رشد هستند و با افتادن دندان‌های شیری، رویش دندان‌های دائمی و تغییر ابعاد قوس دندانی، ظاهر لبخند نیز دستخوش تغییر می‌شود. اما آیا واقعاً می‌توان مطمئن بود که شلوغی، کجی یا وضعیت غیرطبیعی دندان‌ها با رشد کودک خودبه‌خود اصلاح خواهد شد؟
پاسخ کوتاه این است: نه همیشه.
برخی تغییرات جزئی در دوره تعویض دندان‌ها ممکن است با ادامه رشد و رویش دندان‌ها وضعیت مناسب‌تری پیدا کنند؛ اما بعضی مشکلات دندانی و فکی نه‌تنها خودبه‌خود برطرف نمی‌شوند، بلکه ممکن است با گذشت زمان پیچیده‌تر شوند.
بنابراین تصمیم درست این نیست که برای هر نامرتبی فوراً ارتودنسی شروع شود یا برعکس، برای همه کودکان چند سال صبر کنیم. مسئله اصلی این است که مشخص شود کدام تغییر بخشی طبیعی از رشد است و کدام وضعیت نیازمند پیگیری تخصصی است.
چرا دندان‌های کودک هنگام تعویض ممکن است نامرتب به نظر برسند؟
زمانی که دندان‌های دائمی شروع به رویش می‌کنند، اندازه آن‌ها معمولاً از دندان‌های شیری بزرگ‌تر است. به همین دلیل ممکن است والدین در سالهای ابتدایی دوره دندان‌های مختلط احساس کنند که دندان‌های جدید فضای کافی ندارند.
گاهی دندان‌های پیشین دائمی اندکی چرخیده یا نامرتب دیده می‌شوند و ظاهر لبخند برای مدتی نامنظم است.
تمام این تغییرات الزاماً نشانه یک مشکل جدی نیستند.
با ادامه رشد قوس دندانی و تغییراتی که هنگام جایگزینی دندان‌های شیری با دائمی اتفاق می‌افتد، ممکن است شرایط تا حدی تغییر کند. اما میزان فضای مورد نیاز و ظرفیت واقعی فک برای جای دادن دندان‌های دائمی در همه کودکان یکسان نیست.
به همین علت نمی‌توان تنها با مشاهده چند دندان کج نتیجه گرفت که کودک حتماً به ارتودنسی نیاز دارد؛ همان‌طور که نمی‌توان مطمئن بود با صبر کردن همه چیز خودبه‌خود اصلاح می‌شود.
آیا فک کودک آن‌قدر رشد می‌کند که تمام نامرتبی‌ها برطرف شوند؟
این یکی از رایج‌ترین برداشت‌های اشتباه درباره ارتودنسی کودکان است.
رشد فک می‌تواند بر فضای دندانی و نحوه قرارگیری دندان‌ها اثر بگذارد، اما رشد به این معنی نیست که هر مقدار کمبود فضا در نهایت جبران خواهد شد.
اگر بین اندازه دندان‌های دائمی و فضای موجود در قوس دندانی اختلاف قابل توجهی وجود داشته باشد، صرفاً بزرگ‌تر شدن کودک تضمین نمی‌کند که دندان‌ها خودبه‌خود در موقعیت ایده‌آل قرار گیرند.
علاوه بر این، همه مشکلات ارتودنسی ناشی از کمبود فضا نیستند.
گاهی مسئله اصلی می‌تواند مربوط به:
-
رابطه فک بالا و پایین؛
-
کراس‌بایت؛
-
مسیر نامناسب رویش یک دندان دائمی؛
-
باقی ماندن طولانی یک دندان شیری؛
-
از دست رفتن زودهنگام دندان شیری؛
-
یا عادت‌هایی باشد که بر دندان‌ها و فک اثر گذاشته‌اند.
در چنین شرایطی، منتظر ماندن برای «بزرگ‌تر شدن فک» الزاماً مشکل اصلی را حل نمی‌کند.
پس چه نامرتبی‌هایی ممکن است نیاز به اقدام فوری نداشته باشند؟
مشاهده کمی نامرتبی در سالهای اولیه رویش دندان‌های دائمی به تنهایی دلیل کافی برای شروع درمان نیست.
متخصص ارتودنسی ابتدا بررسی می‌کند که کودک در چه مرحله‌ای از تکامل دندانی قرار دارد و چه مقدار تغییر طبیعی در ماه‌ها یا سالهای آینده انتظار می‌رود.
اگر مشکل خفیف باشد و نشانه‌ای از ناهنجاری مهم فکی، اختلال بایت یا رویش غیرطبیعی دندان وجود نداشته باشد، ممکن است بهترین تصمیم فقط پایش رشد باشد.
در چنین حالتی کودک در فواصل مشخص معاینه می‌شود و متخصص روند رویش دندان‌ها و تغییر فضای قوس دندانی را زیر نظر می‌گیرد.
این تفاوت بسیار مهم است:
صبر کردن تحت نظر متخصص با رها کردن مشکل و مراجعه چند سال بعد یکسان نیست.
در حالت اول، زمان درمان آگاهانه مدیریت می‌شود. در حالت دوم، ممکن است خانواده زمانی متوجه تشدید مشکل شود که فرصت برخی مداخلات ساده‌تر گذشته باشد.
چه زمانی «صبر کنیم تا بزرگ‌تر شود» می‌تواند تصمیم اشتباهی باشد؟
برخی ناهنجاری‌ها ارزش بررسی زودهنگام بیشتری دارند.
برای مثال اگر دندان‌های پایین هنگام بستن دهان جلوتر از دندان‌های بالا قرار می‌گیرند، فک هنگام بسته شدن به یک طرف حرکت می‌کند یا بعضی دندان‌های بالا داخل دندان‌های پایین قرار می‌گیرند، ممکن است مسئله فقط یک نامرتبی ساده نباشد.
همچنین کمبود فضای شدید، رویش یک دندان دائمی در محل غیرعادی یا تفاوت واضح در رویش دندان‌های دو سمت می‌تواند نیازمند بررسی باشد.
در این شرایط، سؤال اصلی متخصص این است که آیا تأخیر در درمان هیچ پیامدی ندارد یا مداخله در دوره رشد می‌تواند مزیت مشخصی ایجاد کند.
برای آگاهی بیشتر درباره بهترین زمان برای آغاز درمان ارتودنسی در کودکان باید علاوه بر سن کودک، نوع ناهنجاری، وضعیت رویش دندان‌ها و مرحله رشد فک نیز بررسی شود.
چرا بعضی مشکلات با گذشت زمان پیچیده‌تر می‌شوند؟
دندان‌های دائمی بر اساس مسیر رشد و فضای موجود در فک رویش پیدا می‌کنند.
اگر فضای کافی وجود نداشته باشد، ممکن است یک دندان خارج از قوس، چرخیده یا در موقعیتی نامناسب ظاهر شود. در برخی موارد نیز مسیر رویش یک دندان نیازمند بررسی دقیق‌تر است.
از طرف دیگر، اگر دندان شیری زودتر از زمان طبیعی از دست برود، دندان‌های مجاور می‌توانند به سمت فضای خالی حرکت کنند و فضای در دسترس دندان دائمی را کاهش دهند.
کراس‌بایت یا بعضی مشکلات مربوط به نحوه بسته شدن فک نیز ممکن است موضوعی باشند که بهتر است فقط به امید اصلاح خودبه‌خودی رها نشوند.
این موارد الزاماً به معنای نیاز فوری به براکت نیستند؛ بلکه به معنی ضرورت تشخیص صحیح در زمان مناسب هستند.
تفاوت «صبر کردن» با «پایش رشد» چیست؟
فرض کنید کودک ۸ سالهای کمی نامرتبی دندان دارد.
در رویکرد اول، خانواده تصمیم می‌گیرد تا ۱۲ یا ۱۳ سالگی هیچ بررسی تخصصی انجام ندهد و منتظر بماند تا تمام دندان‌ها رویش پیدا کنند.
در رویکرد دوم، کودک توسط متخصص ارتودنسی معاینه می‌شود و مشخص می‌شود فعلاً درمانی لازم نیست، اما وضعیت او مثلاً پس از یک دوره مشخص دوباره بررسی خواهد شد.
در هر دو حالت ممکن است درمان فوراً آغاز نشود، اما تفاوت بسیار مهمی وجود دارد.
در حالت دوم، متخصص می‌تواند بررسی کند که آیا:
-
کمبود فضا در حال افزایش است؛
-
رویش دندان‌ها طبق انتظار پیش می‌رود؛
-
رابطه فک‌ها مناسب باقی مانده است؛
-
یک دندان در مسیر غیرعادی قرار گرفته است؛
-
یا زمان مناسبی برای آغاز درمان فرا رسیده است.
بنابراین پایش رشد، «انجام ندادن هیچ کاری» نیست؛ بلکه نوعی مدیریت هدفمند زمان درمان است.
آیا ارتودنسی زودهنگام همیشه از ارتودنسی در نوجوانی بهتر است؟
خیر.
همان‌طور که تأخیر بی‌دلیل می‌تواند در بعضی بیماران نامناسب باشد، شروع زودهنگام درمان بدون هدف مشخص نیز لزوماً مزیتی ندارد.
اگر مشکل کودک عمدتاً مربوط به مرتب کردن دندان‌های دائمی باشد و ناهنجاری خاصی وجود نداشته باشد که نیازمند مداخله در دوره رشد باشد، ممکن است متخصص ترجیح دهد تا رویش دندان‌های بیشتری صبر کند.
در این شرایط، درمان جامع در سن بالاتر می‌تواند انتخاب منطقی‌تری باشد.
بنابراین فلسفه صحیح در ارتودنسی کودکان این نیست که «هرچه زودتر، بهتر».
اصل دقیق‌تر این است:
درمان باید زمانی آغاز شود که شروع آن یک مزیت مشخص برای همان کودک ایجاد کند.
آیا کج بودن دندان‌های جلویی به تنهایی نگران‌کننده است؟
نه لزوماً.
دندان‌های جلویی دائمی در هنگام رویش ممکن است برای مدتی فاصله‌دار، چرخیده یا کمی نامرتب دیده شوند. برخی از این تغییرات با ادامه تکامل دندان‌ها تغییر می‌کنند.
اما میزان نامرتبی، فضای موجود در فک و وضعیت سایر دندان‌ها اهمیت دارد.
اگر شلوغی شدید است، دندان دائمی خارج از مسیر طبیعی رویش پیدا کرده، یک دندان به‌طور غیرعادی تأخیر دارد یا بایت کودک غیرطبیعی به نظر می‌رسد، بهتر است شرایط تخصصی ارزیابی شود.
ظاهر دندان تنها یکی از بخش‌های تشخیص است؛ متخصص علاوه بر چیزی که دیده می‌شود، باید آینده رویش دندان‌های هنوز ظاهرنشده را نیز در نظر بگیرد.
چه عواملی تعیین می‌کنند که کودک باید درمان شود یا صبر کند؟
برای تصمیم‌گیری درباره زمان درمان، مجموعه‌ای از اطلاعات در کنار یکدیگر بررسی می‌شوند.
سن کودک مهم است، اما تنها عامل نیست.
متخصص ارتودنسی ممکن است وضعیت دندان‌های شیری باقی‌مانده، رویش دندان‌های دائمی، میزان شلوغی، فضای قوس دندانی، نحوه قرار گرفتن دندان‌های بالا و پایین، رابطه فک‌ها، تقارن صورت و مرحله رشد کودک را ارزیابی کند.
در نتیجه، سه کودک ۹ ساله ممکن است سه پیشنهاد کاملاً متفاوت دریافت کنند:
یکی نیازمند مداخله باشد؛
دیگری تنها تحت پایش قرار گیرد؛
و برای کودک سوم زمان مناسب درمان جامع هنوز چند سال بعد باشد.
این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که نمی‌توان زمان شروع ارتودنسی را فقط از روی سن تقویمی تعیین کرد.
اگر فعلاً درمان لازم نباشد، مراجعه زودهنگام چه فایده‌ای دارد؟
گاهی والدین می‌پرسند: «اگر قرار نیست الان ارتودنسی شروع شود، چرا کودک را زودتر معاینه کنیم؟»
پاسخ در یک کلمه است: زمان‌بندی.
هدف ارزیابی این نیست که الزاماً همان روز درمان آغاز شود.
گاهی بهترین نتیجه جلسه این است که متخصص اعلام کند شرایط طبیعی است و در حال حاضر هیچ درمانی نیاز نیست.
اما اکنون خانواده می‌داند چه چیزی باید تحت نظر باشد و چه زمانی دوباره مراجعه کند.
در مقابل، اگر مشکلی وجود داشته باشد که استفاده از دوره رشد برای درمان آن اهمیت داشته باشد، می‌توان قبل از گذشتن زمان مناسب درباره آن تصمیم گرفت.
همین تفاوت می‌تواند از درمان زودهنگام غیرضروری و درمان بیش از حد دیر جلوگیری کند.
چه زمانی بهتر است فرزندتان را برای ارزیابی ببرید؟
اگر فرزندتان در دوره تعویض دندان‌ها قرار گرفته است و درباره شلوغی دندان‌ها، نحوه بسته شدن فک یا مسیر رویش دندان‌های دائمی تردید دارید، لازم نیست منتظر شدیدتر شدن مشکل بمانید.
ارزیابی توسط دکتر نیما رهنمون، متخصص ارتودنسی و ناهنجاری‌های فک و صورت می‌تواند مشخص کند که وضعیت مشاهده‌شده بخشی از روند طبیعی رشد است یا نیاز به پیگیری دارد.
مهم‌تر از همه، اگر درمان در حال حاضر ضرورت نداشته باشد، می‌توان زمان مناسب ارزیابی بعدی را تعیین کرد.
بنابراین مراجعه به متخصص لزوماً به معنی شروع براکت یا ورود کودک به یک درمان طولانی نیست.
گاهی بهترین نسخه درمانی این است:
«فعلاً درمان نمی‌کنیم؛ اما رشد را زیر نظر می‌گیریم.»
جمع‌بندی؛ به امید رشد فک صبر کنیم یا برای ارتودنسی اقدام کنیم؟
رشد فک و تعویض دندان‌ها می‌توانند ظاهر دندان‌های کودک را تغییر دهند و هر نامرتبی اولیه‌ای نیازمند درمان فوری نیست.
اما از طرف دیگر، این باور که «فک بزرگ می‌شود و همه دندان‌ها خودشان مرتب می‌شوند» نیز برای همه کودکان صحیح نیست.
برخی مشکلات ممکن است بدون درمان باقی بمانند یا با گذشت زمان پیچیده‌تر شوند، در حالی که بعضی تغییرات تنها بخشی از روند طبیعی تکامل دندان‌ها هستند.
تشخیص تفاوت میان این دو حالت مهم‌ترین مسئله است.
بنابراین اگر نامرتبی دندان‌های فرزندتان را مشاهده کرده‌اید، به جای دو تصمیم افراطی ــ شروع فوری ارتودنسی یا چند سال صبر بدون بررسی ــ راه سومی وجود دارد:
ارزیابی تخصصی، تعیین وضعیت فعلی و انتخاب زمان مناسب درمان.
گاهی نتیجه این ارزیابی شروع درمان است، گاهی پایش رشد و گاهی نیز اطمینان از اینکه فعلاً هیچ اقدامی لازم نیست.
در ارتودنسی کودکان، هدف شروع زودتر درمان نیست؛ هدف این است که درمان نه زودتر و نه دیرتر از زمانی که واقعاً لازم است آغاز شود.
مرجع: drrahnamoon.com
